Stoklar için en önemli muhasebe kurallarından biri, stoğun maliyetinin **asla beklenen net geliri aşmaması gerektiğidir**. 🤔 Bir stokun değeri, hasar görmesi, modasının geçmesi ya da satış fiyatlarının düşmesi gibi nedenlerle düşebilir. Eğer bir stokun maliyeti, onun satışından elde etmeyi beklediğimiz net tutardan daha yüksekse, stoğun değerini o net tutara indirmemiz gerekir. Bu kural, finansal tabloların gerçekçi ve dürüst olmasını sağlar.
Bu indirgeme işlemi genellikle **her bir stok kalemi için ayrı ayrı** yapılır. Ancak, bazen benzer ve ilişkili ürünler için toplu bir işlem yapılabilir. Örneğin, aynı üretim bandında üretilen ve aynı amaçla kullanılan ürünler için grup bazında değerleme yapmak mantıklıdır. Fakat bir şirketin tüm stoklarını (örneğin hem televizyonları hem de buzdolaplarını) tek bir grup olarak değerlemek uygun değildir; her ürün grubunun kendi koşulları vardır.
Mağazanızda, maliyeti 100 TL olan bir roman var. Bu kitabın basımı durduruldu ve artık o kadar popüler değil. Piyasada en fazla 50 TL'ye satabilirsiniz. Bu durumda, kitabın **net gerçekleşebilir değeri** 50 TL'dir (satış masrafları sıfır varsayımıyla). Maliyet (100 TL), net gerçekleşebilir değerden (50 TL) yüksek olduğu için, stokunuzun değerini 50 TL'ye düşürmelisiniz. Aradaki 50 TL'lik fark, o dönem için bir **gider** olarak kaydedilir.
Net gerçekleşebilir değeri (NGD) tahmin etmek, geleceğe dair bir varsayım yapmaktır. Bu tahmin, raporlama anında mevcut olan **en güvenilir kanıtlara** dayandırılmalıdır. Hatta raporlama döneminden sonra bile, eğer olaylar dönem sonundaki durumu teyit ediyorsa, bunlar dikkate alınmalıdır.
Bir stokun elde tutulma amacı da NGD tahminini etkiler. Eğer bir ürün için **kesin bir satış sözleşmeniz** varsa, NGD hesaplamasında bu sözleşmedeki fiyat kullanılır. Bu, satışın neredeyse kesin olduğu anlamına gelir ve piyasa fiyatlarındaki genel dalgalanmalardan bağımsız olarak stokunuzun değerini belirler. Eğer sözleşme, elinizdeki stoktan daha azını kapsıyorsa, geri kalan stok için genel piyasa fiyatı kullanılır.
Bir fabrika olarak, müşterinizle 100 adet özel parça üretimi için sözleşme imzaladınız. Parça başına satış fiyatı 1.000 TL olarak belirlendi. Sözleşme imzalandığında elinizde 120 adet bu parçadan bulunuyordu ve maliyetiniz parça başına 900 TL idi.
Sözleşmedeki 100 adet parça için NGD hesaplamasında sözleşme fiyatı (1.000 TL) kullanılır. Fazladan kalan 20 adet için ise piyasaya satılması beklendiği için, genel piyasa fiyatı dikkate alınır. Eğer piyasada bu parçaların fiyatı 850 TL'ye düşmüşse, kalan 20 adet bu yeni fiyata göre değerlenir.
Hammadde ve malzemeler, onları kullanarak üreteceğimiz mamullerin satış fiyatı düştüğünde değer kaybedebilir. Ancak, mamulün satışından elde edilmesi beklenen gelirin maliyetini karşılaması bekleniyorsa, hammadde ve malzemenin değerini düşürmek gerekmez.
Ancak, asıl konuya dönelim: Peki ya değer düşüklüğüne uğrayan bir stokun fiyatı sonraki dönemde yeniden artarsa? 📈
Standart, bu durumu da düşünmüştür. Daha önce NGD'ye indirgenmiş bir stokun, sonraki dönemde piyasa koşullarının düzelmesiyle değerinin artması durumunda, bu indirgeme tutarı iptal edilebilir. Ancak dikkat: **İptal edilen tutar, daha önce yapılan indirgeme miktarıyla sınırlıdır.** Bu, stokun defter değerinin asla orijinal maliyetini aşamayacağı anlamına gelir. Yeni defter değeri, revize edilmiş NGD veya maliyetten düşük olanıdır.
Bir gözlük mağazanız var. Elinizde kalan güneş gözlüğü stokunun maliyeti 1.000 TL idi. Ancak sezon bitti ve modası geçtiği için, NGD'si 700 TL'ye düştü. Siz de stoğun değerini 700 TL'ye düşürdünüz ve 300 TL'lik gider yazdınız.
Bir sonraki sezonda, gözlüğün modeli yeniden popüler oldu ve piyasa fiyatı 1.100 TL'ye çıktı. Bu durumda ne yapmalısınız? Stoğun değerini tekrar 1.000 TL'ye yükseltebilirsiniz. Daha önce gider yazdığınız 300 TL'nin 300 TL'si tekrar gelir olarak kaydedilir. Ancak, gözlüğün değeri 1.200 TL'ye çıksa bile, defter değeri **maliyet olan 1.000 TL'yi aşamaz.** Yani en fazla 1.000 TL'ye yükseltebilirsiniz.